فلزفام چیست؟ آشنایی با تکنیک فلزفام در سرامیک
فلزفام چیست؟
آشنایی با تکنیک فلزفام در سرامیک
فلزفام یکی از شیوههای خاص پرداخت و تزئین سطح در هنر سرامیک است که به سطح لعابدار، جلوهای فلزی و بازتابنده میدهد. برخلاف لعابهای معمولی که رنگ و پوشش سطح را شکل میدهند، در فلزفام بخشی از زیبایی نهایی اثر به تشکیل یک لایه بسیار ظریف فلزی بر سطح لعاب و نحوه بازتاب نور از آن وابسته است.
به همین دلیل، یک اثر فلزفام در نورهای مختلف و از زاویههای متفاوت میتواند چهرهای متفاوت پیدا کند. سطح اثر ممکن است در یک زاویه تیرهتر و آرامتر دیده شود و با تغییر جهت نور، ناگهان درخشان و بازتابنده شود.
در هیرکان، فلزفام صرفاً یک تکنیک تزئینی نیست؛ نور، سطح، بافت و فرم بخشی از خود اثر هستند.
فلزفام چیست؟
فلزفام (Lusterware / Lustreware) به گروهی از تکنیکهای سرامیکی گفته میشود که در آنها سطح یک قطعه سرامیکی با استفاده از ترکیبات حاوی فلزات، پس از یک فرآیند پخت کنترلشده، جلوهای فلزی و درخشان پیدا میکند.
در این فرآیند، ترکیبات فلزی روی سطح لعاب قرار میگیرند و در شرایط مناسب پخت و اتمسفر کوره، به ایجاد لایهای بسیار ظریف با ویژگیهای نوری متفاوت منجر میشوند.
جلوه نهایی فلزفام به عوامل مختلفی وابسته است؛ از جمله ترکیب مواد، آمادهسازی سطح، دمای پخت، شرایط کوره و بهویژه اتمسفر احیایی.
به همین دلیل، فلزفام را نمیتوان صرفاً یک رنگ یا یک لعاب آماده دانست. نتیجه نهایی حاصل تعامل ماده، حرارت، اتمسفر کوره و نور است.
فلزفام چگونه روی سطح سرامیک شکل میگیرد؟
یکی از ویژگیهای مهم فلزفام، مرحلهای از پخت است که در آن شرایط کوره از حالت اکسیدکننده به شرایط احیایی تغییر میکند.
در پخت احیایی، میزان اکسیژن موجود در فضای کوره کاهش پیدا میکند و واکنشهای شیمیایی متفاوتی در سطح اثر رخ میدهد. ترکیبات فلزی موجود در لایه فلزفام تحت این شرایط تغییر میکنند و بخشی از آنها به شکل فلزی یا گونههای بسیار غنی از فلز در سطح لعاب باقی میمانند.
این لایه بسیار نازک است و رفتار نوری آن با یک رنگ یا لعاب معمولی تفاوت دارد. به همین دلیل است که سطح فلزفام میتواند نور را به شکل بسیار متفاوتی بازتاب دهد.
نقش پخت احیایی
پخت احیایی یکی از عوامل مهم در نتیجه نهایی فلزفام است. شدت و مدت احیا، دما، ترکیب لعاب و مواد فلزفام و شرایط سطح میتوانند بر ظاهر نهایی اثر تأثیر بگذارند.
در نتیجه، فلزفام تکنیکی نیست که نتیجه آن صرفاً با اعمال یک ماده روی سطح از قبل قابل پیشبینی باشد.
کوره بخشی از فرآیند شکلگیری اثر است.
در هیرکان، فلزفام صرفاً یک تکنیک تزئینی نیست
نور، سطح، بافت و فرم بخشی از خود اثر هستند
چرا آثار فلزفام در نور تغییر میکنند؟
شاید مهمترین ویژگی بصری فلزفام همین باشد.
در یک لعاب معمولی، رنگ تا حد زیادی به رنگدانهها و نحوه پراکنده شدن نور در سطح وابسته است. اما در سطح فلزفام، وجود لایههای بسیار ظریف و غنی از فلز باعث میشود بازتاب نور نقش بسیار پررنگتری پیدا کند.
در نتیجه:
زاویه نور + زاویه دید + بافت سطح = تصویر متفاوتی از اثر
به همین دلیل، مشاهده یک اثر فلزفام در یک عکس نمیتواند تمام کیفیت بصری آن را منتقل کند.
حرکت بیننده، تغییر نور محیط و حتی تغییر ساعت روز میتواند بخشهای متفاوتی از سطح را آشکار کند.
آیا فلزفام همان لعاب طلایی است؟
خیر.
اگرچه بعضی از آثار فلزفام ممکن است ظاهری طلایی، مسی، نقرهای یا برنزی داشته باشند، فلزفام را نباید صرفاً به یک رنگ فلزی یا لعاب طلایی تقلیل داد.
جلوه فلزفام حاصل یک فرآیند سطحی و حرارتی پیچیده است و ظاهر آن میتواند از درخشش آینهای تا سطحهای ماتتر، تیره، بافتدار و متغیر گسترده باشد.
نوع فلز، ترکیب مواد، ضخامت لایه، بافت زیرین، شرایط پخت و میزان احیا همگی میتوانند بر نتیجه اثر بگذارند.
در برخی آثار، سطح فلزی کاملاً براق و بازتابنده است؛ در برخی دیگر، بافت سطح از درخشش آینهای جلوگیری میکند و نتیجه به سطحی عمیقتر و بافتدار تبدیل میشود.
بافت چه نقشی در فلزفام دارد؟
فلزفام فقط روی سطح صاف معنا پیدا نمیکند.
وقتی سطح سرامیک دارای بافت، برجستگی، فرورفتگی یا تغییرات هندسی باشد، لایه فلزی نیز در معرض نور به شکل یکنواخت دیده نمیشود.
در قسمتهای مختلف یک سطح بافتدار:
- نور در زاویههای متفاوت بازتاب میشود.
- بخشهایی روشنتر دیده میشوند.
- بخشهایی در سایه قرار میگیرند.
- شدت بازتاب در نقاط مختلف تغییر میکند.
در نتیجه، بافت میتواند به بخشی از زبان بصری فلزفام تبدیل شود.
این رابطه میان بافت و نور یکی از ویژگیهایی است که در آثار حجمی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
فلزفام در هنر سرامیک
فلزفام سابقهای طولانی در تاریخ سرامیک دارد و نمونههای تاریخی آن در فرهنگهای مختلف، بهویژه در سنتهای سرامیکی خاورمیانه و جهان اسلام، اهمیت زیادی داشتهاند.
اما این تکنیک محدود به بازتولید فرمهای تاریخی نیست.
در سرامیک معاصر، فلزفام میتواند در کنار فرمهای جدید، ساختارهای هندسی، حجم، بافت و رویکردهای مفهومی مورد استفاده قرار گیرد.
در این نگاه، فلزفام دیگر فقط یک روش تزئین نیست؛ به ابزاری برای کار با نور و سطح تبدیل میشود.
فلزفام و رابطه میان نور و فرم
وقتی فلزفام روی یک سطح تخت قرار میگیرد، بازتاب نور ویژگی اصلی آن است.
اما وقتی همین سطح بخشی از یک حجم میشود، وضعیت پیچیدهتر و جذابتر میشود.
فرم باعث میشود قسمتهای مختلف اثر نسبت به منبع نور زاویههای متفاوتی داشته باشند. در نتیجه، با حرکت بیننده یا تغییر نور، تصویر اثر نیز تغییر میکند.
در یک اثر حجمی فلزفام، بنابراین سه عنصر به هم متصل میشوند:
فرم → سطح → نور
فرم سطح را ایجاد میکند، سطح نور را دریافت و بازتاب میکند، و نور دوباره فرم را برای بیننده آشکار میکند.
Terralux؛ تجربه هیرکان از فلزفام
در مجموعه Terralux / ترالوکس، هیرکان از فلزفام در ارتباط با فرم حجمی، بافت و نور استفاده میکند.
در این مجموعه، سطح سرامیک صرفاً پوششی برای فرم نیست. بافت و کیفیت فلزفام باعث میشوند نور روی حجم حرکت کند و بخشهای مختلف اثر در شرایط نوری متفاوت، جلوههای متفاوتی پیدا کنند.
به همین دلیل، هر قطعه فقط یک شیء سرامیکی با سطح فلزی نیست؛ رابطه میان ماده، فرم و نور بخشی از تجربه اثر است.
مشاهده مجموعه Terralux در هیرکان
آثار Terralux به صورت قطعات دستساز شکل میگیرند و به دلیل ماهیت فرآیند ساخت و پخت فلزفام، نتیجه نهایی هر قطعه میتواند ویژگیهای بصری خاص خود را داشته باشد.
چرا آثار فلزفام کاملاً یکسان نیستند؟
در تولید صنعتی، هدف معمولاً رسیدن به نتیجهای تکرارپذیر و یکنواخت است.
اما در کار دستساز و بهویژه در تکنیکهایی که نتیجه آنها به واکنش مواد و شرایط کوره وابسته است، کنترل کامل تمام متغیرها ممکن نیست.
تفاوت در:
- بافت سطح
- ضخامت لایه
- شدت احیا
- شرایط پخت
- واکنش مواد
- و نحوه قرار گرفتن اثر در کوره
میتواند باعث تفاوتهای ظریف در نتیجه نهایی شود.
همین ویژگی یکی از دلایلی است که آثار فلزفام دستساز میتوانند شخصیت مستقل داشته باشند.
پرسشهای متداول درباره فلزفام
فلزفام چیست؟
فلزفام تکنیکی در سرامیک است که با استفاده از ترکیبات حاوی فلز و فرآیند پخت کنترلشده، سطحی با جلوه فلزی و بازتابنده ایجاد میکند.
آیا فلزفام همان لعاب طلایی است؟
خیر. فلزفام یک فرآیند و ساختار سطحی متفاوت دارد و میتواند طیف گستردهای از جلوههای فلزی، از طلایی و مسی تا سطوح تیره و بافتدار ایجاد کند.
چرا فلزفام در نورهای مختلف متفاوت دیده میشود؟
به دلیل ویژگیهای بازتابی سطح فلزی. زاویه نور و زاویه دید میتوانند میزان و جهت بازتاب نور را تغییر دهند.
پخت احیایی چه نقشی در فلزفام دارد؟
شرایط احیایی کوره در واکنش و شکلگیری لایه فلزی روی سطح نقش مهمی دارد و میتواند بر ظاهر نهایی اثر تأثیر بگذارد.
آیا آثار فلزفام دستساز کاملاً مشابه هستند؟
نه لزوماً. تفاوت در فرم، بافت، مواد و شرایط پخت میتواند باعث ایجاد تفاوتهای ظریف یا قابل توجه میان قطعات شود.
فلزفام؛ جایی میان ماده و نور
فلزفام را میتوان از دو زاویه دید: به عنوان یک تکنیک قدیمی و ارزشمند در هنر سرامیک، و به عنوان امکانی معاصر برای تجربه رابطه میان ماده، سطح، فرم و نور.
در هیرکان، این رابطه نقطه آغاز شکلگیری مجموعههایی مانند Terralux است؛ جایی که سرامیک فقط یک ماده خام نیست و فلزفام فقط یک پوشش تزئینی نیست.
سطح، نور و فرم با یکدیگر کار میکنند تا اثر شکل بگیرد.
برای دیدن نمونهای از این رویکرد، مجموعه Terralux هیرکان را ببینید: